Meer goed opgeleide zorgverleners

De schakel tussen de lokale bevolking en de gezondheidszorg – ontmoet Margaret uit Kenia

Margaret woont samen met haar twee zonen in een sloppenwijk in Nairobi. Twintig jaar geleden besloot ze met onze hulp zich op te leiden tot lokale zorgverlener (Community Health Worker). Dag in dag uit bezoekt Margaret op geheel vrijwillige basis honderd gezinnen, die vaak uit vijf tot zes mensen bestaan.

Ze geeft ze voorlichting over hoe gezond te blijven, biedt een luisterend oor en maakt onderwerpen als gezinsplanning, hiv en huiselijk geweld bespreekbaar. Ze begeleidt zwangerschappen, checkt of kinderen vaccinaties krijgen, herkent ziektes en verwijst door naar ziekenhuizen als het nodig is. Zorgverleners zoals Margaret ontlasten daarmee artsen, verpleeg- en verloskundigen. Medisch personeel dat er al weinig is. Zij zijn de belangrijke schakel tussen de armste bevolkingsgroepen en de gezondheidszorg in Afrikaanse landen. 

Margaret wordt in haar werk door ons gesteund. Ze heeft een basistraining gekregen en ontvangt als zorgverlener regelmatig bijscholing via haar mobiele telefoon. Ze heeft direct contact met medisch personeel en wordt via een speciale app op de hoogte gesteld van ontwikkelingen op het gebied van gezondheidszorg. Margaret: “Door de app heb ik altijd toegang tot medische kennis. Maar ik krijg ook pop-up berichten binnen als er iets gebeurt zoals een uitbraak van cholera. Ik kan lezen hoe ik signalen moet herkennen, hoe ik het kan voorkomen en wat ik precies moet doen. Dat is belangrijk en geeft me zelfvertrouwen. Ik kan er daardoor voor zorgen dat gezondheidsproblemen niet verder uitbreiden.”

Lokale zorgverleners als Margaret spelen een belangrijke rol in gemeenschappen en zijn van grote waarde. Zij kunnen een groot deel van de taken van medisch personeel overnemen als ze goed zijn opgeleid en goed worden begeleid. En toch is het werk in veel Afrikaanse landen op vrijwillige basis. Wat er voor zorgt dat veel lokale zorgverleners noodgedwongen op zoek moeten gaan naar een betaalde baan om zichzelf te kunnen onderhouden. Hierdoor gaat hun opgedane kennis verloren. Wij proberen al jaren Afrikaanse overheden te overtuigen om dat te veranderen en deze lokale zorgverleners op te leiden, te betalen en een officiële baan te geven. En gelukkig geven steeds meer overheden hier gehoor aan.

Sustainable Development Goal 3.8: zorgen voor een universele ziektekostenverzekering, inclusief bescherming tegen financiele risico’s, beschikbaarheid van kwalitatief goede en noodzakelijke zorg, geneesmiddelen en vaccins voor iedereen.

De uitdaging

Zonder zorgverleners geen zorg. Dit zijn de woorden van de Wereld Gezondheidsorganisatie. SDG 3.8 (zie kader) zal niet worden gehaald zonder goed opgeleide zorgverleners. In Afrika staan we voor een enorme uitdaging, want er is een absoluut tekort aan goed opgeleid zorgpersoneel, zowel medisch als niet-medisch:

  • Afrika heeft 24% van de wereldwijde zorgbehoefte, maar slechts 3% van het zorgpersoneel.
  • De huidige minimum norm van de Wereldgezondheidsorganisatie ligt op 23 dokters, verpleeg- en verloskundigen per 10.000 inwoners; 36 Afrikaanse landen halen dit niet. In Zambia staat de teller op tien in Oeganda op zeven en een half, in Senegal op vijf, en in een aantal landen ligt het zelfs onder de drie. Ter vergelijking: in Nederland zijn dat er 139.
  • 63% van de Afrikanen woont op het platteland, maar hier werkt slechts 37% van de artsen. In Afrika kan 83% van de rurale bevolking hierdoor geen gebruik maken van noodzakelijke zorg.

Om in 2030 SDG 3.8 (zie kader) te behalen schat de Wereldgezondheidsorganisatie dat er 44,5 (in plaats van de huidige 23) dokters, verpleegkundigen en verloskundigen per 10.000 inwoners moet zijn. Gezien de schrijnende situatie op dit moment én de bevolkingsgroei is dit voor de meeste landen een enorme opgave. En zou dit een tekort van meer dan zes miljoen zorgverleners betekenen.

Het tekort aan goed opgeleid zorgpersoneel heeft twee belangrijke oorzaken:

  • Onvoldoende nieuwe aanwas: in de 47 landen van sub Sahara-Afrika zijn slechts 134 medische scholen en 51 publieke gezondheidsopleidingen. Elf landen hebben er geen, 24 landen hebben er maar één. Samen kunnen zij 6.000 artsen en 26.000 verpleegkundigen opleiden. Om SDG 3.8 (zie kader) te behalen zouden er 600 extra scholen nodig zijn.
  • Leegloop: er vertrekken jaarlijks veel zorgverleners naar het buitenland vanwege lage lonen, slechte arbeidsvoorwaarden en werk-/leefomstandigheden, en een gebrek aan carrièremogelijkheden. Dit probleem is het grootst in de eerstelijnszorg en in afgelegen gebieden. De braindrain door emigratie van Afrikaanse specialisten is een bekende trend. De binnenlandse migratie van lokale zorgverleners van platteland naar stad of naar een andere sector is minder bekend, maar zeker zo problematisch.

Daarnaast is de kwaliteit van het zorgpersoneel onvoldoende:

  • De overheid maakt vaak onvoldoende budget vrij voor de zorg en de opleidingen in de zorg.
  • Veel zorgverleners zijn onvoldoende opgeleid, met name de zorgverleners die dicht bij de bevolking staan. Zoals personeel in gezondheidsposten en verloskundigen. Vaak hebben zij alleen een basisdiploma of enkel certificaten. Bovendien is de kwaliteit van het onderwijs onvoldoende. In Oeganda is er bijvoorbeeld maar één leraar per 60 tot zelfs 200 leerlingen, terwijl het landelijk advies één op tien is. Ook zijn veel opleidingen erg theoretisch, en is er onvoldoende aandacht voor praktijkles en bijvoorbeeld de sociale aspecten van het werk: klantvriendelijkheid, omgaan met kwetsbare en jonge patiënten, bespreekbaar maken van taboes, etc. 
  • De mogelijkheden voor bijscholing tijdens de loopbaan is beperkt. Veel medisch personeel heeft daardoor beperkte vaardigheden en gedateerde kennis. Hierdoor kunnen ze ook onvoldoende inspelen op de opkomst van ‘nieuwe’ gezondheidsproblemen (zoals kanker en diabetes), nieuwe wetenschappelijke inzichten en technologische oplossingen.
  • Er is een gebrek aan sterke managers en beleidsmakers. Daardoor is de organisatiestructuur vaak niet efficiënt: lokale ziekenhuizen hebben niet de goede mix van vaardigheden en functies, doorverwijssystemen functioneren gebrekkig etc. Voor deze managementlagen zijn te weinig goede opleidingen.
  • Deze problemen zorgen voor een lage motivatie onder het zorgverleners. Er is veel uitval en afwezigheid.
Community Health Workers: de onmisbare schakel

Community Health Workers zijn lokale zorgverleners die wonen en werken in hun eigen dorp. Doordat zij de mensen kennen, hebben zij het vertrouwen van de bevolking. Zij spelen een cruciale rol: zij slaan de brug tussen de lokale bevolking en het formele zorgstelsel. Door het geven van voorlichting om zieken te voorkomen en bij gezondheidsklachten door te verwijzen naar de juiste zorg. De lokale zorgverleners kunnen hun werk uiteraard alleen doen als er ook voldoende goed opgeleide verpleegkundigen, verloskundigen en artsen zijn waar zij de mensen uit hun dorp naar kunnen doorverwijzen.

Vaak voeren lokale zorgverleners zelf ook eenvoudige zorgtaken uit. Zoals het meten van de bloeddruk van zwangere vrouwen, het geven van vaccinaties aan kinderen en zorgen dat mensen hun medicatie innemen. Met name in afgelegen dorpen en armere wijken zijn zij de belangrijkste schakel in het zorgstelsel. En voor veel mensen zijn ze de enige zorgverleners waarmee ze in aanraking komen. Ze spelen een onmisbare rol in het behalen van gezondheidsdoelen.

Het verloop onder lokale zorgverleners is zeer groot. Dat komt met name doordat zij niet of onvoldoende erkend worden als onderdeel van het zorgstelstel. Met als gevolg dat er geen duidelijke takenpakketten en opleidingseisen zijn vastgesteld, er geen onderwijsprogramma ontwikkeld is en er geen budget beschikbaar is. Zij ontvangen dan ook vaak geen vergoeding en hebben beperkte toegang tot basale middelen als handschoenen en verband om hun werk goed en veilig te doen.

Onze aanpak

Wij geloven in de kracht van de Afrikanen zelf. En in veranderingen van binnenuit: samen met de lokale bevolking en overheid werken we aan een gezond en sterk Afrika. Want alleen dan zijn de veranderingen blijvend. Daarom werken wij al sinds onze oprichting in 1957 aan de versterking van de Afrikaanse lokale zorgverleners en het versterken van het zorgstelsel.

Voorkomen is beter dan genezen

Het voorkomen van ziekten is een belangrijk speerpunt. We focussen ons daarbij op het zelfredzaam en veerkrachtig maken van de lokale bevolking. En het verbeteren van de (beschikbaarheid van) basisgezondheidszorg. Zodat mensen weten hoe ze gezond moeten blijven, de zorg beschikbaar is die ze nodig hebben als ze een keer ziek zijn en hun recht op goede zorg opeisen. De lokale zorgverlener is daarbij onmisbaar.

Onze aandachtsgebieden:

•    Innovatieve trainingen via e- en m-Learning
•    Amref International University
•    e-Campus
•    Versterken van de capaciteit van managers en beleidsmakers
•    Lobby bij overheden zodat lokale zorgverleners worden erkent in het zorgstelsel, betaald en opgeleid.

We ontwikkelen innovatieve trainingen met e- en m-Learning

We gebruiken digitale oplossingen om continu leren te ondersteunen en de bestaande zorgverleners te ondersteunen om up-to-date te blijven. Meer dan 50.000 lokale zorgverleners gebruiken ons digitale m-Leerplatform 'Leap'. Via hun eigen mobiele telefoon kunnen zij eerder geleerde kennis herhalen en nieuwe kennis opdoen. Zo vaak als ze zelf willen. Op momenten dat het hun uitkomt. Zo bereiken we niet alleen méér zorgverleners, maar bereiken we ze ook daar waar zij werken. Waardoor ze minder lang uit hun werk worden gehaald. Met zeer positieve resultaten. Zoals een toename van het aantal professioneel begeleide bevallingen. In Senegal gebruiken we e-Learning om 1.500 verpleegkundigen en verloskundigen te upgraden naar een hoger vaardigheidsniveau. Jibu is een ander succesvol digitaal platform, bedoeld om verloskundigen te trainen en op te leiden. Momenteel gebruiken we dit systeem in Kenia. Dit zal in de toekomst ook in andere landen gebeuren.

We ondersteunen de Amref International University (AMIU)

Met de oprichting van onze eigen universiteit hebben we een nieuwe mijlpaal bereikt. De universiteit is geaccrediteerd door de Commissie voor Universitair Onderwijs (CUE) in Kenia en biedt opleidingen aan op het gebied van de gezondheidszorg aan. Van verpleegkundigen tot laboranten tot managers in de zorg. Voor net beginnende studenten uit de middelbare school, tot het beter opleiden van al bestaande zorgverleners. De universiteit richt zich ook op het ondersteunen van de kritische denkers en toekomstige gezondheidsleiders. Vanuit Nederland ontwikkelen we partnerschappen met Nederlandse kennisinstituten. Centraal binnen deze partnerschappen staat het uitwisselen van kennis en methoden, het ontwikkelen van lesprogramma’s en het faciliteren van uitwisselingsprogramma’s voor studenten. Daarnaast helpen we bij het opzetten van de bibliotheek. 

We zetten een Amref e-Campus op

Een andere mijlpaal in wording is de Amref e-Campus. Dit zal een overkoepelend digitaal platform zijn dat al onze e- en m-Learningmodules integreert: voor het aanbieden van opleidingen, het volgen van studenten, communicatie etc. Door middel van digitaal en interactief leren wil de universiteit studenten over het hele Afrikaanse continent bereiken. En hen opleiden op de plek waar ze nodig zijn. Met bewezen benaderingen die de student in staat stelt te leren wanneer het hem of haar uitkomt.

We versterken de kennis en kunde van managers en beleidsmakers

Dit doen we door het maken van ontwikkelingsprogramma’s. Zodat zij een productief en gemotiveerd personeelsbestand op kunnen zetten en onderhouden en voor efficiënte processen in de zorg kunnen zorgen.

Wij lobbyen bij overheden voor erkenning van de lokale zorgverleners

Zodat ze goed worden opgeleid en een salaris ontvangen. Dit doen wij door op lokaal, nationaal en internationaal niveau via media en campagnes aandacht te vragen en overheden aan te spreken op hun verantwoordelijkheid om gezondheidszorg beschikbaar te maken voor iedereen. Door middel van onderzoek en samenwerking met andere organisaties laten we zien dat investeren in lokale zorgverleners loont. Het is cruciaal dat overheden budget vrij maken om te investeren in hun opleiding en salaris, hierin werkt Amref ook samen met de Wereldgezondheidsorganisatie.

Lees meer over onze programma’s waar deze aandachtsgebieden centraal staan.

Wat hebben we bereikt

  • Alleen al in de periode 2011-2015 heeft Amref meer dan 700.000 gezondheidswerkers in Afrika opgeleid. In Kenia hebben we de training van meer dan 10.000 gezondheidswerkers ondersteund door middel van e-Learning. In Zambia hebben we bijna 2.000 nieuwe verpleegkundigen en verloskundigen opgeleid, met positieve resultaten en verhoogde efficiëntie. Het feit dat ruim 50.000 lokale zorgverleners gebruik maken van ons digitale platform ‘Leap’ heeft onder andere geleid tot een toename van het aantal professioneel begeleide bevallingen. En we gaan door. Want het is nog niet genoeg om het schrijnende tekort van (lokale) zorgverleners op te lossen. De pas opgerichte Amref University en de in wording zijnde e-Campus gaan daar een belangrijke bijdrage aan leveren.
  • Naast het vergroten en versterken van de Afrikaanse medisch opgeleide beroepsbevolking, hebben we ook successen geboekt met het lobbyen bij (lokale) overheden: de overheden van de Keniaanse provincies Njeri, Kaijado en Homa Bay hebben toegezegd salarissen te betalen aan lokale zorgverleners en hebben dit opgenomen in hun budgetten. De overheid van de provincie Makueni in Kenia hebben lokale wetgeving ontwikkeld met als onderdeel uitgebreide training en begeleiding van lokale zorgverleners. De overheid van de provincie Siaya in Kenia heeft vergoedingen voor lokale zorgverleners opgenomen in hun budget. Door deze erkenning kunnen de lokale zorgverleners in hun levensonderhoud voorzien en hun tijd optimaal besteden aan de zorg voor de mensen in hun dorp.

Alle geleerde lessen van de afgelopen jaren zorgen er voor dat we steeds beter worden in ons werk. En zo wordt een droom langzaam maar zeker werkelijkheid: medische zorg voor iedereen met meer goed opgeleide zorgverleners. En bovenal: een gezond en sterk Afrika!

Aan deze SDG’s dragen we bij met onze programma’s:

delen
Ja, ik doneer voor meer goed opgeleide zorgverleners!